Postępowanie sądowe

Uprawnienia konsumenta w związku z wcześniejszą spłatą kredytu

Podstawą prawną regulującą uprawnienia konsumenta związane z przedterminową spłatę kredytu jest w polskim systemie prawnym Rozdział 4 ustawy z dnia 12.05.2011 roku (Dz. U. nr 126, poz. 715, tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 993) – dalej: „Ustawa”. Rozwiązanie to wprowadzone zostało, jako transpozycja art. 16 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 R. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG – dalej: „Dyrektywa”.

Otwierający rozdział 4 Ustawy art. 48 w ust 1 statuuje ogólną zasadę, wskazującą iż, konsument ma prawo w każdym czasie do spłaty całości lub części kredytu przed terminem określonym w umowie. Decyzja o wcześniejszej spłacie kredytu należy tylko i wyłącznie do konsumenta a kredytodawca nie może podejmować żadnych, formalnych czy nieformalnych, kroków mających na celu pozbawienie go tej możliwości. Ponadto konsument sam decyduje czy dokonuje spłaty całościowej czy częściowej, a także ma swobodny wybór elementów i zakresu zobowiązania, które chce spełnić przed terminem. Kredytodawca nie może odmówić zaliczenia otrzymanych środków na poczet konkretnego zobowiązania. Taka odmowa może zostać poczytana jako zwłoka wierzyciela w rozumieniu art. 486 KC.

W sytuacji, gdy kredytobiorca skorzysta z uprawnienia wcześniejszej spłaty kredytu, na podstawie art. 49 Ustawy przysługuje mu zwrot części poniesionych przez niego wydatków z tytułu obniżenia całkowitego kosztu kredytu, stosowanie do okresu o jaki została skrócona umowa kredytu konsumenckiego. Koszty, od których ponoszenia konsument zostaje zwolniony na podstawie komentowanego przepisu, obejmują wszelkie świadczenia na rzecz kredytodawcy przekraczające wysokość kapitału, niezależnie od ich charakteru i niezależnie od tego, kiedy koszty te zostały faktycznie poniesione przez kredytobiorcę. Rzecznik Finansowy i Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów we wspólnym stanowisku z 16.05.2016 r. stwierdzili, że „art. 49 ust. 1 ustawy należy rozumieć w ten sposób, że w przypadku wcześniejszej spłaty kredytu konsumenckiego następuje obniżenie wszystkich możliwych kosztów takiego kredytu, niezależnie od ich charakteru i niezależnie od tego, kiedy koszty te zostały faktycznie poniesione przez kredytobiorcę, z tymże wyjątkiem, iż redukcja ta ma charakter proporcjonalny, tj. odnosi się do okresu od dnia faktycznej spłaty kredytu do dnia ostatecznej spłaty określonej w umowie”. Pogląd ten ma swoje oparcie bezpośrednio w treści wspomnianego artykułu – zawarte w nim sformułowanie „koszty, które dotyczą okresu, o który skrócono czas obowiązywania umowy” określa sposób rozliczenia wydatków, o które obniżony ma zostać całkowity koszt kredytu. Powinien on zatem zostać obniżony do okresu, o który skrócono czas obowiązywania umowy, licząc od momentu spłaty kredytu przed terminem. Natomiast sformułowanie zawarte w drugiej części art. 49 Ustawy „chociażby konsument poniósł je przed tą spłatą” wskazuje jednoznacznie, że moment, w którym ponoszone są te koszty nie ma żadnego znaczenia na możliwość dochodzenia roszczenia z tytułu obniżenia całkowitego kosztu kredytu.

W celu pogłębienia powyższej analizy art. 49 Ustawy należy odwołać się do treści art. 16 Dyrektywy, zgodnie z którym „Konsument ma prawo w każdym czasie spłacić w całości lub w części swoje zobowiązania wynikające z umowy o kredyt. W takich przypadkach jest on uprawniony do uzyskania obniżki całkowitego kosztu kredytu, na którą składają się odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy”. Przepis ten wskazuje zatem jednoznacznie, że obniżeniu ulegają wszelkie pozostałe koszty, mieszczące się w definicji całkowitego kosztu kredytu, niezależnie od momentu, w którym zostały one poniesione. Z treści art. 5 pkt 6 Ustawy definiuje pojęcie całkowitego kosztu kredytu – są to: „wszelkie koszty, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt, w szczególności: odsetki, opłaty, prowizje, podatki i marże jeżeli są znane kredytodawcy oraz koszty usług dodatkowych w przypadku gdy ich poniesienie jest niezbędne do uzyskania kredytu – z wyjątkiem kosztów opłat notarialnych ponoszonych przez konsumenta”. Przepis art. 49 ust. 1 Ustawy, w ślad za art. 16 ust. 1 Dyrektywy, dotyczy zatem rekompensaty dla konsumenta, związanej z dokonaniem przedterminowej spłaty kredytu w postaci redukcji całkowitego kosztu kredytu proporcjonalnie do okresu, o który skrócono okres kredytowania.

Konkludując, celem wprowadzenia art. 49 Ustawy jest zmniejszenie ciężarów finansowych konsumenta

kredytobiorcy, który, posiadając nadmiar środków, korzysta z ustawowego uprawnienia do przedterminowej spłaty i jednocześnie pomniejszenia (obniżenia) całkowitego kosztu kredytu, zmniejszając tym samym także

korzyści, które z tego tytułu przysługiwałyby kredytodawcy. Mając na względzie fakt, iż ukryte w różnych opłatach i prowizjach koszty kredytu są często wręcz szokująco wysokie, wielu konsumentów, którzy dokonali przedterminowej spłaty kredytu, może dochodzić od kredytodawców zwrotu zaskakująco wysokich sum. Co warte zauważenia, w ostatnim czasie szala sporów na tym tle przechyla się wyraźnie na korzyść konsumentów. Asumpt ku temu wspólne dało powołane powyżej stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Mimo, iż opinia ta nie wiąże sądów należy uznać, iż zapatrywanie to stanowi istotną wskazówkę interpretacyjna, wpływającą na poglądy orzecznictwa.