Towary strategiczne – czym są i jakie obowiązki wiążą się z ich obrotem?

Towary strategiczne to kategoria dóbr, technologii oraz usług, których obrót podlega szczególnemu reżimowi prawnemu ze względu na ich znaczenie dla bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, polityki zagranicznej oraz realizacji zobowiązań międzynarodowych. Regulacje w tym zakresie mają na celu zapobieganie niekontrolowanemu transferowi wrażliwych technologii, uzbrojenia oraz know-how, które mogłyby zostać wykorzystane w sposób sprzeczny z interesem publicznym lub zasadami międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.

Dla przedsiębiorców oznacza to, że obrót towarami strategicznymi – zarówno w wymiarze krajowym, jak i transgranicznym – wiąże się z istotnymi obowiązkami administracyjnymi, koniecznością uzyskiwania zezwoleń oraz podleganiem stałej kontroli organów państwowych.

Czym są towary strategiczne?

Pojęcie towarów strategicznych obejmuje towary, technologie oraz usługi, których obrót z zagranicą został objęty szczególną kontrolą na podstawie przepisów prawa krajowego oraz prawa Unii Europejskiej. W polskim porządku prawnym kluczowe znaczenie ma ustawa z dnia 29 listopada 2000 roku o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1582).

Towary o znaczeniu strategicznym to nie tylko klasyczne uzbrojenie. Ustawodawca posługuje się pojęciem szerokim, obejmującym również dobra i technologie, które w określonych okolicznościach mogą zostać wykorzystane do celów militarnych, represyjnych lub terrorystycznych.

Do tej kategorii zalicza się w szczególności:

• broń, amunicję oraz sprzęt wojskowy,
• towary i technologie o podwójnym zastosowaniu (dual-use),
• określone materiały, komponenty, urządzenia oraz oprogramowanie,
• technologie w postaci dokumentacji technicznej, know-how i danych cyfrowych,
• usługi, w tym pomoc techniczną i pośrednictwo związane z ww. towarami.

Kluczowe znaczenie ma fakt, że o zakwalifikowaniu danego dobra jako towaru strategicznego decyduje nie tylko jego techniczna charakterystyka, ale również potencjalny sposób wykorzystania, przeznaczenie końcowe oraz tożsamość odbiorcy.

Towary o znaczeniu strategicznym a bezpieczeństwo państwa

Kontrola obrotu towarami strategicznymi stanowi istotny element systemu bezpieczeństwa państwa. Państwo, sprawując nadzór nad eksportem, importem, tranzytem czy pośrednictwem, minimalizuje ryzyko nieuprawnionego transferu technologii wrażliwych do państw, organizacji lub podmiotów, które mogłyby wykorzystać je w sposób sprzeczny z interesem publicznym.

Regulacje te służą w szczególności:

• ochronie bezpieczeństwa narodowego,
• zapobieganiu proliferacji broni masowego rażenia,
• realizacji zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego,
• wspieraniu wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Unii Europejskiej.

Z tego względu eksport towarów strategicznych oraz inne formy obrotu tymi dobrami podlegają ścisłej kontroli administracyjnej.

Towary podwójnego zastosowania (dual-use)

Szczególną podkategorię towarów strategicznych stanowią towary podwójnego zastosowania, czyli dobra, technologie i oprogramowanie, które mogą być wykorzystywane zarówno do celów cywilnych, jak i wojskowych. Regulacje w tym zakresie wynikają przede wszystkim z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821 z dnia 20 maja 2021 roku ustanawiającego unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania (wersja przekształcona) (Dz.U. UE L z 2021 r. Nr 206, s. 1).

Do towarów dual-use zalicza się m.in.:

• zaawansowane maszyny i urządzenia przemysłowe,
• komponenty elektroniczne i półprzewodniki,
• technologie informatyczne i telekomunikacyjne,
• specjalistyczne materiały,
• technologie chemiczne i biologiczne,
• oprogramowanie umożliwiające przetwarzanie danych wrażliwych.

Reglamentacji może podlegać także pomoc techniczna związana z takimi towarami, w tym ich naprawa, testowanie, doradztwo techniczne lub prowadzenie szkoleń.

W praktyce istotne jest nie tylko to, czy dany towar znajduje się w wykazach kontrolnych, ale również to, kto jest jego końcowym użytkownikiem oraz do jakiego celu ma zostać wykorzystany.

Tabela 1. Kategorie towarów strategicznych

Obrót towarami strategicznymi – zakres kontroli

Obrót towarami strategicznymi obejmuje znacznie więcej niż sam eksport poza Unię Europejską. Kontrola administracyjna dotyczy szerokiego katalogu czynności, w tym:

• eksportu do państw trzecich,
• transferów wewnątrzunijnych,
• importu towarów strategicznych,
• tranzytu przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
• pośrednictwa handlowego,
• świadczenia pomocy technicznej,
• przekazywania technologii w formie niematerialnej (np. drogą elektroniczną).

W wielu przypadkach obowiązek uzyskania zezwolenia powstaje nawet wtedy, gdy przedsiębiorca nie ma fizycznego kontaktu z towarem.

Dotyczy to w szczególności importu uzbrojenia oraz innych towarów o znaczeniu strategicznym spoza Unii Europejskiej, gdzie przed realizacją transakcji konieczne może być uzyskanie certyfikatu importowego potwierdzającego legalność i zgodność przywozu z przepisami kontrolnymi.

W praktyce, zwłaszcza przy imporcie towarów podwójnego zastosowania spoza Unii Europejskiej, zagraniczne organy kontrolne mogą wymagać dodatkowego potwierdzenia wiarygodności podmiotu, w postaci poświadczenia oświadczenia końcowego użytkownika w obrocie towarami o znaczeniu strategicznym.

W określonych przypadkach również transfer wewnątrzunijny towarów o znaczeniu strategicznym, w tym towarów podwójnego zastosowania, wymaga uprzedniego uzyskania zezwolenia.

Tabela 2. Rodzaj obrotu a obowiązek uzyskania zezwolenia

Licencja na towary strategiczne

Zasadą jest, że obrót międzynarodowy a towary strategiczne wymaga uprzedniego uzyskania odpowiedniej licencji. W Polsce organem właściwym do wydawania zezwoleń jest minister właściwy do spraw gospodarki.

W szczególności eksport uzbrojenia oraz innych towarów o znaczeniu strategicznym poza Unię Europejską wymaga uzyskania odrębnego zezwolenia na wywóz.

System zezwoleń obejmuje m.in.:

• zezwolenia indywidualne,
• zezwolenia globalne,
• zezwolenia generalne.

Dobór rodzaju licencji zależy od charakteru transakcji, rodzaju towarów oraz struktury obrotu.

Jedną z podstawowych form reglamentacji obrotu jest zezwolenie indywidualne na import towarów o znaczeniu strategicznym, wymagane w szczególności przy przywozie uzbrojenia lub wrażliwych technologii z państw trzecich.

Wewnętrzny system kontroli (compliance)

Przedsiębiorcy prowadzący obrót towarami strategicznymi są zobowiązani do wdrożenia wewnętrznego systemu kontroli. System ten powinien obejmować w szczególności:

• identyfikację towarów podlegających kontroli,
• procedury weryfikacji kontrahentów i użytkowników końcowych,
• analizę ryzyk związanych z obrotem,
• dokumentowanie transakcji,
• szkolenia pracowników.

Obowiązki rejestrowe i sprawozdawcze

Podmioty uczestniczące w obrocie towarami strategicznymi są zobowiązane do prowadzenia szczegółowych rejestrów oraz składania okresowych sprawozdań do właściwych organów administracji. Obowiązki te mają charakter ciągły i podlegają kontroli.

Przedsiębiorcy realizujący obrót towarami strategicznymi na podstawie zezwoleń indywidualnych, globalnych lub generalnych mogą uzyskać dostęp do rejestru zezwoleń, który umożliwia prowadzenie ewidencji oraz składanie raportów w formie elektronicznej.

W przypadku korzystania z zezwolenia generalnego przedsiębiorca ma dodatkowo obowiązek corocznego złożenia informacji o realizacji obrotu na rzecz Ministra Rozwoju i Technologii.

Sankcje za naruszenie przepisów

Naruszenie przepisów dotyczących towarów strategicznych może skutkować:

• cofnięciem lub odmową wydania zezwoleń,
• nałożeniem wysokich kar pieniężnych,
• odpowiedzialnością karną osób zarządzających,
• zakazem prowadzenia działalności w określonym zakresie.

Towary strategiczne – podsumowanie

Towary strategiczne stanowią jeden z najbardziej regulowanych obszarów obrotu gospodarczego. Przedsiębiorcy działający w tym sektorze muszą liczyć się z rozbudowanymi obowiązkami prawnymi, licencyjnymi i organizacyjnymi. Prawidłowa identyfikacja towarów o znaczeniu strategicznym oraz wdrożenie skutecznych procedur compliance mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa prawnego działalności.

Jeżeli Twoja działalność obejmuje towary strategiczne lub masz wątpliwości, czy obrót danymi produktami podlega kontroli eksportu, warto skorzystać z profesjonalnej analizy. Odpowiednie przygotowanie pozwala ograniczyć ryzyka i uniknąć dotkliwych sankcji. Skontaktuj się z nami.

FAQ – najczęściej zadawane pytania na temat: Towary strategiczne