Wyrok TK z 2 grudnia 2025 r. w sprawie służebności przesyłu

Wyrok TK z 2 grudnia 2025 r. w sprawie służebności przesyłu (sygn. akt P 10/16) stanowi jedno z najistotniejszych rozstrzygnięć ostatnich lat w obszarze ochrony prawa własności. Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie zakwestionował utrwaloną przez lata praktykę sądową, która umożliwiała przedsiębiorstwom przesyłowym nabywanie – w drodze zasiedzenia – służebności gruntowych odpowiadających treścią służebności przesyłu jeszcze przed jej ustawowym wprowadzeniem w 2008 roku.

Czego dotyczył wyrok TK z 2 grudnia 2025 r.?

Sprawa rozpoznana przez Trybunał Konstytucyjny została zainicjowana pytaniami prawnymi sądów rejonowych, które powzięły wątpliwości co do konstytucyjności przyjętej w orzecznictwie Sądu Najwyższego koncepcji dopuszczającej zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 roku, czyli przed wejściem w życie art. 305¹-305⁴ Kodeksu cywilnego.

Problem dotyczył w szczególności urządzeń przesyłowych wybudowanych w latach 60. i 70. XX w., takich jak linie energetyczne, gazociągi czy infrastruktura telekomunikacyjna, które były lokalizowane na prywatnych gruntach bez zawierania umów i bez wypłaty wynagrodzenia właścicielom nieruchomości.

Treść rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego – rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed 3 sierpnia 2008 roku, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu – są niezgodne z Konstytucją RP.

TK wskazał, że taka wykładnia narusza:

• art. 21 ust. 1 Konstytucji RP (ochrona własności),
• art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (dopuszczalność ograniczeń prawa własności wyłącznie w ustawie i z poszanowaniem istoty prawa),
• art. 2 Konstytucji RP (zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego prawa).

Krytyka dotychczasowej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego

Geneza problemu w orzecznictwie Sądu Najwyższego

W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny szeroko odniósł się do dorobku judykatury Sądu Najwyższego, który od początku lat 2000 stopniowo kształtował koncepcję tzw. służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Koncepcja ta została ugruntowana m.in. w uchwałach i orzeczeniach zapadłych w 2003 roku oraz w 2008 roku, a więc jeszcze przed formalnym wprowadzeniem instytucji służebności przesyłu do Kodeksu cywilnego.

Sprawa ta miała szczególne znaczenie dla urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomościach prywatnych w okresie PRL i w pierwszych latach transformacji ustrojowej, kiedy brak było jednolitych zasad regulujących korzystanie z cudzych gruntów przez przedsiębiorstwa infrastrukturalne.

Prawotwórczy charakter wykładni sądowej

Trybunał Konstytucyjny wskazał, że przyjęta przez Sąd Najwyższy linia orzecznicza miała w istocie charakter prawotwórczy. W szczególności prowadziła ona do:

• wykreowania nowego typu ograniczonego prawa rzeczowego, nieprzewidzianego expressis verbis w ustawie,
• odejścia od klasycznej konstrukcji służebności gruntowej, która zakłada istnienie nieruchomości władnącej,
• umożliwienia trwałego i nieodpłatnego obciążenia nieruchomości prywatnych na rzecz przedsiębiorstw przesyłowych lub Skarbu Państwa.

Zdaniem TK taka praktyka wykraczała poza dopuszczalne granice wykładni prawa i prowadziła do modyfikacji elementów konstrukcyjnych prawa rzeczowego.

Naruszenie zasady numerus clausus praw rzeczowych

Trybunał podkreślił, że system prawa rzeczowego opiera się na zasadzie numerus clausus, wyrażonej w art. 244 Kodeksu cywilnego. Oznacza ona, że katalog praw rzeczowych jest zamknięty, a ich rodzaje oraz treść mogą być określane wyłącznie przez ustawodawcę.

Sąd, nawet stosując wykładnię funkcjonalną lub celowościową, nie jest uprawniony do tworzenia nowych praw rzeczowych ani do eliminowania ich konstytutywnych elementów. Tymczasem służebność gruntowa odpowiadająca treścią służebności przesyłu, pozbawiona nieruchomości władnącej, nie mieściła się w ustawowej konstrukcji art. 285 Kodeksu cywilnego.

Skutki dla ochrony prawa własności

Trybunał zwrócił również uwagę na konsekwencje tej linii orzeczniczej dla właścicieli nieruchomości. Wieloletnie utrwalanie sądowej interpretacji doprowadziło do systemowego osłabienia ochrony prawa własności.

Właściciele gruntów nie mieli realnej możliwości przewidzenia, że ich prawo może zostać trwale ograniczone bez wynagrodzenia, wyłącznie na podstawie wykładni przepisów ogólnych. Taki stan rzeczy naruszał zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego prawa oraz prowadził do nieodpłatnego, trwałego ograniczenia prawa własności bez wyraźnej podstawy ustawowej.

Dlaczego przed 2008 roku nie było podstaw do zasiedzenia służebności przesyłu?

Trybunał jednoznacznie wskazał, że przed wejściem w życie art. 305¹-305⁴ Kodeksu cywilnego służebność przesyłu nie istniała w systemie prawa. Skoro określone prawo rzeczowe nie było znane ustawie, nie mogło być ani przedmiotem posiadania, ani zasiedzenia.

Zdaniem TK dopuszczenie takiego mechanizmu oznaczało retroaktywne uznanie skutków prawnych instytucji, która została wprowadzona dopiero w 2008 roku, co pozostaje w sprzeczności z zasadami pewności prawa.

Skutki wyroku TK dla właścicieli nieruchomości

Wyrok TK z 2 grudnia 2025 r. znacząco wzmacnia pozycję właścicieli gruntów obciążonych infrastrukturą przesyłową.

Skutki wyroku TK dla przedsiębiorstw przesyłowych

Dla przedsiębiorstw przesyłowych wyrok oznacza konieczność zasadniczej zmiany dotychczasowych strategii procesowych.

Czy wyrok TK działa wstecz?

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter powszechnie obowiązujący i jest wiążący dla sądów. Nie oznacza on jednak automatycznego wzruszenia prawomocnych rozstrzygnięć. Może natomiast stanowić podstawę do kwestionowania dotychczasowych praktyk w sprawach niezakończonych oraz w nowych postępowaniach.

Wyrok TK z 2 grudnia 2025 r. – podsumowanie

Wyrok TK z 2 grudnia 2025 r. w sprawie służebności przesyłu stanowi przełom w zakresie ochrony prawa własności. Trybunał jednoznacznie przesądził, że nie jest dopuszczalne ograniczanie własności w drodze wykładni sądowej, bez wyraźnej podstawy ustawowej. Rozstrzygnięcie to zmienia układ sił pomiędzy właścicielami nieruchomości a przedsiębiorstwami przesyłowymi i zapowiada istotne zmiany w praktyce sądowej.

Skorzystaj z profesjonalnej analizy sytuacji prawnej

Właściciele nieruchomości oraz przedsiębiorcy przesyłowi powinni przeanalizować skutki wyroku TK z 2 grudnia 2025 r. w kontekście swojej indywidualnej sytuacji. Profesjonalna analiza pozwala ocenić możliwe roszczenia, ryzyka procesowe oraz kierunki dalszych działań. Skontaktuj się z nami.

FAQ – najczęściej zadawane pytania na temat: Wyrok TK z 2 grudnia 2025 r.